در گذشته نهچندان دور، بخش عمدهای از خریدهای مردم به بازارهای محلی، مغازههای سطح شهر و ارتباط مستقیم فروشنده و مشتری محدود میشد. اعتبار یک کسب و کار در خوشنامی صاحب آن، کیفیت کالا و سالها حضور در بازار معنا پیدا میکرد و کمتر کسی تصور میکرد روزی بتوان بدون مراجعه حضوری، تنها با چند لمس روی تلفن همراه، کالا یا خدمات مورد نیاز خود را از هر نقطه کشور تهیه کرد. اما پیشرفت فناوری و گسترش اینترنت در سالهای اخیر، بسیاری از معادلات سنتی اقتصاد را دگرگون و شیوه فعالیت کسب و کارها را وارد مرحله تازهای کرده است.
امروزه بخش قابل توجهی از تصمیمگیریهای خرید در فضای مجازی شکل میگیرد. مشتریان پیش از انتخاب یک کالا یا خدمت، به جستوجوی اطلاعات، مقایسه قیمتها، مطالعه نظرات سایر کاربران و مشاهده تصاویر و ویدئوهای مربوط به محصول میپردازند. حتی بسیاری از افراد ترجیح میدهند مراحل انتخاب، سفارش و پرداخت را به صورت برخط انجام دهند. این تغییر رفتار مصرفکنندگان موجب شده حضور در فضای دیجیتال دیگر تنها یک انتخاب یا مزیت رقابتی نباشد، بلکه به یکی از الزامات ادامه فعالیت اقتصادی برای بسیاری از کسب و کارها تبدیل شود.
در این میان، برخی تصور میکنند رشد کسب و کارهای اینترنتی به معنای کمرنگ شدن یا حتی حذف مشاغل سنتی است؛ در حالی که تجربه سالهای اخیر نشان داده بسیاری از واحدهای صنفی موفق، آنهایی بودهاند که توانستهاند میان فعالیت حضوری و ابزارهای نوین دیجیتال پیوند برقرار کنند. از سوی دیگر، توسعه اقتصاد دیجیتال تنها به فروش اینترنتی محدود نمیشود. ابزارهای برخط امروز در حوزههایی مانند بازاریابی، تبلیغات، ارتباط با مشتری، خدمات پس از فروش، مدیریت سفارشها و تحلیل رفتار مشتریان نیز نقش مهمی ایفا میکنند.
با وجود این تحولات، همچنان پرسشهای مهمی درباره آینده مشاغل سنتی، میزان آمادگی اصناف برای ورود به فضای دیجیتال، نقش دولت در تسهیل این گذار و وضعیت کسب و کارهای اینترنتی در استانهای مختلف کشور مطرح است.
در همین راستا، برای بررسی ابعاد مختلف این موضوع و واکاوی فرصتها و چالشهای پیش روی فعالان اقتصادی، با رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسب و کارهای مجازی به گفتوگو نشستیم.
رشد شغلهای اینترنتی را یک تهدید برای شغلهای سنتی میدانید یا یک فرصت؟
من اساساً این دو را مقابل هم نمیبینم، همان طور که ورود تلفن همراه موجب از بین رفتن ارتباطات نشد و آن را متحول کرد، اینترنت هم قرار نیست کسب و کارهای سنتی را حذف کند، بلکه شیوه فعالیت آنها را تغییر میدهد.
امروز بسیاری از موفقترین کسب و کارهای اینترنتی ریشه در کسب و کارهای سنتی دارند و از ظرفیتهای کسب و کارهای سنتی استفاده میکنند. تهدید اصلی برای کسبه سنتی اینترنت نیست، نپذیرفتن تغییرات بازار و رفتار جدید مشتریان است.
تا چه میزان کسب و کارهای سنتی میتوانند با اینترنت رشد کنند؟
تقریباً همه کسب و کارهای سنتی میتوانند از ظرفیت اینترنت بهره ببرند، ممکن است همه آنها فروشگاه اینترنتی نشوند اما میتوانند از ابزارهای آنلاین برای بازاریابی، فروش، ارتباط با مشتری، خدمات فروش و توسعه بازار استفاده کنند. اینترنت این امکان را فراهم میکند که یک فروشگاه محلی، مشتریانی در سراسر آن شهر، استان و حتی کشور پیدا کند.
شما چه راهکاری برای اینکه کاسبان سنتی ضرر نکنند پیشنهاد میدهید؟
به جای مقاومت در برابر فناوری، باید از آن استفاده کرد. توصیه من این است که کسبه سنتی، فروش برخط را کنار فروش حضوری قرار دهند، اطلاعات مشتریان خود را مدیریت کنند و با استفاده از ابزارهایی مانند شبکههای اجتماعی به ویژه اینستاگرام و شبکههای دیگر محصولاتشان را معرفی کنند و به تدریج وارد فضای تجارت الکترونیک شوند.
تجربه نشان داده کسب و کارهایی که مدل ترکیبی حضوری و برخط را انتخاب کردهاند موفقتر بودهاند؛ ضمن اینکه در این سالها شاهد هستیم در ایران و برخی از کشورها فروشگاههای برخط، فروشگاه فیزیکی یا شورومهای خود را راهاندازی کردهاند.
کسب و کارهای اینترنتی در کدام استانها پیشتازتر و در کدام استانها ضعیفتر هستند؟
تهران، اصفهان، خراسان رضوی، فارس، خوزستان و البرز همیشه فعالتر بودند و به نظر میرسد دلایلش زیرساختهای بهتر است، اکوسیستم کسب و کار دیجیتال آنجا رشد کرده، جمعیت بیشتری داشته و به خدمات دیجیتال دسترسی گستردهتری دارند و در نهایت از سهم بالاتری هم در قسمت دیجیتال برخوردارند.
در مقابل استانهایی که محدودیتهای زیرساختی یا کمبود سرمایهگذاری در حوزه فناوری دارند رشد کمتری را تجربه میکنند؛ البته با توسعه اینترنت و شبکههای اجتماعی این فاصله در حال کاهش است. به طور مثال فکر میکنم استان ایلام از استانهای ضعیف در حوزه اقتصاد دیجیتال است که امیدواریم در آینده نزدیک وضعیت بهتری پیدا کند.
فکر میکنید کسب و کارهای سنتی تا چند سال دیگر در کشور دوام میآورند و به این شکل میتوانند ادامه دهند؟
کسب و کار سنتی به ویژه در ایران از بین نمیرود اما شکل سنتی اداره کسب و کار به تدریج تغییر میکند؛ همان طور که هنوز فروشگاه فیزیکی وجود دارد اما نحوه خرید مردم تغییر کرده است. آینده هم متعلق به کسب و کارهایی است که بتوانند تجربه حضوری و دیجیتال را با هم ترکیب کنند. بنابراین مسئله بقا یا نابودی نیست، مسئله انطباق با تغییرات است.
اکنون در ایران خانواده اصناف با اعضای خانوادهشان نزدیک به ۲۵میلیون نفر هستند؛ یعنی افرادی که در بخش سنتی و بخش صنفی سنتی به همراه خانوادهشان فعال هستند ۲۵میلیون نفرند که جمعیت بسیار زیادی است و قطعاً از بین نخواهند رفت.
دولتها چه نقشی در حمایت از کسب و کارهای سنتی دارند؟
وظیفه دولت جلوگیری از تحول فناوری نیست، دولت باید شرایطی را فراهم کند که کسب و کارهای سنتی بتوانند خود را با اقتصاد دیجیتال تطبیق دهند. آموزش، تسهیل دسترسی به ابزارهای دیجیتال، کاهش موانع مقرراتی، توسعه زیرساختهای ارتباطی و ایجاد ثبات در سیاستگذاریها مهمترین حمایتهایی است که دولت میتواند انجام دهد.
برای صاحبان کسب و کار سنتی چه توصیهای دارید؟
توصیه من این است که کسب و کارهای سنتی، اینترنت را تهدید نبینند، مشتری امروز تغییر کرده و نگاهش متفاوت شده و انتظار دارد بتواند پیش از خرید، مقایسه کند، اطلاعات بگیرد و حتی بتواند به روش برخط خریدش را انجام دهد.
کسبهای که این تغییر را بپذیرند بازار بزرگتری خواهند داشت و آینده از آنِ کسانی است که تجربه، اعتبار و تخصص کسب و کار سنتی را با ابزارهای جدید نوین دیجیتال ترکیب کنند. اقتصاد دیجیتال رقیب بازار سنتی نیست، فرصتی برای بزرگتر شدن بازار اصناف و کسبه آفلاین یا سنتی است.
نظر شما